Ai có dịp đến Bình Phước đều muốn biết sóc Bom Bo, nơi ấy những người S'tiêng một lòng theo cách mạng. Vùng đất đẹp như một huyền thoại núi rừng từng là nguồn cảm hứng để cố nhạc sĩ - chiến sĩ Xuân Hồng viết nên ca khúc “Tiếng chày trên sóc Bom Bo” nổi tiếng…

Những năm 1960, sóc Bom Bo chỉ có hơn 40 hộ đồng bào S’tiêng sinh sống với hơn 100 khẩu. Thời ấy, bà con còn nghèo khó lắm, nhà cửa thưa thớt. Mỹ - ngụy rải chất độc hóa học, khiến cuộc sống bà con đã khó khăn lại càng khó khăn hơn. Bà con phải vào rừng sâu đào củ mài, củ chụp về ăn sống qua ngày. Thế nhưng, bà con Sóc Bom Bo đã quyết bám trụ giữa đạn bom để làm chỗ dựa cho cách mạng.

Ngày ấy, mặc dù bị địch ruồng bố gắt gao nhưng tại Sóc Bom Bo đã có một Chi bộ Đảng với 7 đảng viên. Tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, người dân Bom Bo không quản ngại hy sinh, gian khó một lòng một dạ theo Cụ Hồ, vừa tăng gia sản xuất, thanh niên trai tráng người vào bộ đội, người vào du kích, người làm giao liên, phụ nữ, trẻ em đêm đêm giã gạo nuôi quân đánh giặc.

Ngày 15-2-1961, Quân Giải phóng miền Nam thành lập. Ngày 2-8-1961, trung đoàn chủ lực đầu tiên mang phiên hiệu Q761 của lực lượng cách mạng miền Nam ra đời tại Chiến khu Ð vùng Tân Uyên - Mã Ðà. Sự kiện này tác động mạnh mẽ đến khí thế cách mạng nơi thượng nguồn Ðồng Nai, bao gồm cả sóc Bom Bo. Ngô Ðình Diệm bị lật đổ năm 1963, con đường Trần Lệ Xuân khai thác gỗ và buôn lậu đổi thành đường 10 (nay là đường ÐT.760). Tân Tổng thống Sài Gòn Nguyễn Văn Thiệu cho tăng cường lực lượng, hòng tiêu diệt cách mạng ở Phước Long. Trung ương Cục và Bộ Chỉ huy Miền chỉ rõ : “chiến trường Phước Long là hướng chọn chủ yếu, trong đó khu vực đường 10 - Bom Bo là trọng điểm”.

Vào những năm 1962 - 1963, Mỹ - ngụy càn quét triền miên, chúng dồn dân vào ấp chiến lược. Cả sóc Bom Bo kiên quyết không vào ấp chiến lược. Đến giữa năm 1963, địch ruồng bố gắt gao, già, trẻ, gái, trai hơn 100 người dân của sóc Bom Bo đã lặng lẽ băng rừng, vượt suối vào căn cứ “Nửa Lon”, bên dòng suối Đăk Nhau và Đăk Liêng để lập ra sóc gọi tên là căn cứ “Nửa Lon”. Sao lại gọi là căn cứ Nửa Lon? Già làng Ðiểu Lên giải thích: “Ngày ấy, Xứ ủy Phước Long chọn sóc Bom Bo làm căn cứ. Cán bộ của Bok Hồ gạo không đủ ăn, phải chia nhau một nửa lon gạo để nấu cháo. Cái tên Nửa Lon ra đời từ đó...”

Từ Bom Bo, vùng căn cứ của ta ngày càng rộng lớn, tới giáp biên giới ngã ba Ðông Dương. Ngày 15-11-1964, lực lượng ta tiến công địch bên bờ sông Ðác Lấp. Ta làm chủ ấp chiến lược Bù Ðông, đưa dân cắt rừng về với vùng giải phóng. Mùa khô năm sau, địch mở trận càn lớn vào vùng căn cứ. Trong trận này, đồng chí Ðiểu Xiêng lãnh đạo đội du kích đã chiến đấu kiên cường đến viên đạn cuối cùng, bị địch bắt và hành hình cùng đồng chí Hồ Thanh Vân (Thường vụ Huyện ủy). Chúng giết hai anh, chặt đầu cắm trên thân cọc nhọn giữa đường 10 nhằm uy hiếp tinh thần đồng bào...

Mùa khô năm 1965, Khu ủy khu 10 và Bộ Chỉ huy Quân sự Miền quyết định mở Chiến dịch Ðồng Xoài - Phước Long. Ðể chuẩn bị lương thực cho bộ đội, người dân S'tiêng từ nương rẫy đến bưng bàu, nô nức suốt lúa tập trung thóc vào kho hậu cần. Già trẻ gái trai Bom Bo và vùng Ðác Nhau huy động toàn bộ cối chày, ngày đêm giã gạo, số lương thực phục vụ bộ đội vượt chỉ tiêu đề ra. Hình ảnh chiến khu rộn ràng như lễ hội. Ðêm rừng hoang dã, những chiến sĩ giải phóng cùng các cô gái S'tiêng ngực trần chung cối gạo, mỗi người một chiếc chày tay dài hai mét, một cối từ hai đến ba người cùng giã. Bà Ðiểu Thị Vrơi nói theo động tác: “Khi giã gạo, hai chân đứng xếp bằng bất di bất dịch, nhấc chày lên khỏi cối, người giã chỉ điều khiển lắc đôi vai và lắc mông. Nhìn như là đang múa...”

Tiếng chày khua “cắc cùm cum cắc cúm cùm cum” dưới ánh đuốc lồ ô bập bùng trong đêm chiến khu đã trở thành nguồn cảm xúc cho nhạc sĩ Xuân Hồng sáng tác ca khúc nổi tiếng của mình vào năm 1965, khi ông được Khu ủy biệt phái tăng cường ra mặt trận. Với giai điệu mô phỏng âm thanh nhịp chày khua và nhịp điệu giã gạo hết sức độc đáo, bài hát đã tạo nên một sức hấp dẫn đặc biệt, hào hùng như huyền thoại đẹp của người S'tiêng giàu lòng yêu nước: 'Ðuốc gần tàn nhịp chày thêm rắn rỏi/ Bóng trăng lên vừa khỏi đỉnh đồi cây/ Người chưa ngơi đã sẵn có người thay/ Cối gạo vơi đi và rồi gạo lại đầy...' Bài hát “Tiếng chày trên Sóc Bom Bo” được dựng cấp tốc và phát trên Ðài Phát thanh Giải phóng, ngay lập tức đã vượt không gian và cả thời gian,  bóng hình những chiếc lu trên vai bà mẹ S'tiêng ra suối kín nước, tiếng chày tay giã cối gạo nương cum cụp cùm cum. những đoàn người S'tiêng bỏ ấp chiến lược, bỏ lại buôn sóc ngàn đời, lội suối, cắt rừng theo kháng chiến…trở thành một bản hùng ca thôi thúc quân dân khắp nơi đánh giặc…

(Tư liệu Hội trại Sức trẻ Saigontourist năm 2011:“Bình Phước - miền Đông anh dũng” do Đoàn trường Trung cấp Du lịch và Khách sạn Saigontourist thực hiện)